Ekskluzive “Dosje historike”/ A fshihet Ahmet Zogu? Lidhja e Ceno Bej Kryeziut me Jugosllavinë dhe atentati misterioz në Pragë – historia e figurës së fuqishme të Gjakovës

Ceno Bej Kryeziu ishte një nga figurat më të rëndësishme, por edhe më të debatueshme të politikës shqiptare të viteve 1920.

I lindur në Gjakovë më 23 qershor 1895, ai vinte nga familja e njohur Kryeziu, një prej familjeve me ndikim të madh në jetën politike e shoqërore të Kosovës.

Babai i tij, Riza Bej Kryeziu, ishte një figurë e njohur e kohës dhe familja Kryeziu kishte luajtur rol në zhvillimet politike e kombëtare të fillimit të shekullit XX.

Ceno Beu u përfshi që i ri në zhvillimet politike dhe ushtarake të kohës. Gjatë Luftës së Parë Botërore shërbeu në zonën e Krumës, ndërsa më vonë u kthye në Gjakovë, ku mori edhe detyrën e kryebashkiakut.

Por emri i tij do të bëhej shumë më i njohur pas martesës me Nafije Zogun, motrën e Ahmet Zogut.
Martesa me familjen Zogu
Në vitin 1922, Ceno Bej Kryeziu u martua me Nafije Zogun.

Kjo martesë e afroi drejtpërdrejt me familjen që shumë shpejt do të dominonte politikën shqiptare.
Nga kjo martesë lindi djali i tyre, Tati Kryeziu, i cili më vonë do të kishte një pozitë të veçantë pranë familjes mbretërore shqiptare.

Ceno Beu tashmë nuk ishte vetëm një figurë e fuqishme nga Gjakova. Ai ishte bërë pjesë e familjes së Ahmet Zogut dhe një prej njerëzve të afërt të tij.

Nga Kosova drejt politikës shqiptare

Kriza politike shqiptare e vitit 1924 e vendosi Ceno Kryeziun në një pozitë edhe më të rëndësishme.
Pas ardhjes në pushtet të qeverisë së Fan Nolit, Ahmet Zogu u largua nga Shqipëria dhe u vendos në Jugosllavi.

Ceno Kryeziu ishte ndër njerëzit që qëndruan pranë tij.

Në fund të vitit 1924, Zogu u rikthye në Shqipëri dhe mori pushtetin. Kryeziu luajti rol në këtë periudhë dhe u përfshi në përplasjet me kundërshtarët e Zogut.

Një prej përballjeve më të rëndësishme ishte ajo me forcat e Bajram Currit në veri.

Ceno Kryeziu dhe Bajram Curri

Përplasja me Bajram Currin është një prej kapitujve më të debatueshëm të kësaj historie.
Forcat e lidhura me Zogun zhvilluan operacione kundër kundërshtarëve të tij në veri dhe Ceno Kryeziu ishte një prej figurave të rëndësishme të këtyre operacioneve.

Bajram Curri u vra në Dragobi në mars 1925.
Për dekada është diskutuar nëse Curri i dha fund jetës vetë apo u vra nga forcat kundërshtare.
Në këtë histori, emri i Ceno Kryeziut u lidh me operacionin kundër tij, duke e bërë Kryeziun një figurë edhe më të kontestuar nga kundërshtarët e Zogut.

Ministër i Punëve të Brendshme

Pas rikthimit të Zogut në pushtet, karriera e Ceno Kryeziut u ngrit me shpejtësi.

Në vitin 1925 ai u emërua ministër i Punëve të Brendshme të Shqipërisë.

Ishte një prej posteve më të fuqishme të shtetit shqiptar.

Në këtë periudhë ai u angazhua në konsolidimin e pushtetit të Zogut dhe në ndjekjen e kundërshtarëve politikë.

Por pikërisht këtu filluan edhe problemet e tij.

Ceno Kryeziu kishte krijuar më herët lidhje të rëndësishme me qarqe jugosllave dhe marrëdhëniet e tij me Jugosllavinë u bënë objekt dyshimesh politike.

Përplasja e interesave: Jugosllavia, Italia dhe Zogu
Në vitet 1920, Shqipëria ishte kthyer në një terren të rëndësishëm për rivalitetin ndërmjet fuqive të huaja.

Jugosllavia kërkonte të ruante ndikimin e saj në Shqipëri, ndërsa Italia po përpiqej të zgjeronte gjithnjë e më shumë praninë dhe ndikimin e saj.
Ceno Kryeziu konsiderohej nga disa qarqe si figurë e afërt me Jugosllavinë.

Ndërkohë, politika e Ahmet Zogut po lëvizte gjithnjë e më shumë drejt afrimit me Italinë.
Ky ndryshim krijoi një kontradiktë të madhe politike.

Në vitin 1926, Kryeziu u vendos në Beograd si përfaqësues i Shqipërisë. Por marrëdhëniet e tij me qarqet jugosllave vazhduan të ngjallnin dyshime.

Në vitin 1927, ai u caktua ministër i Shqipërisë në Çekosllovaki.

Dhe pikërisht në Pragë do të përfundonte tragjikisht jeta e tij.

14 tetor 1927 – atentati në Pragë
Ceno Bej Kryeziu kishte shkuar në Pragë për të marrë detyrën diplomatike.

Më 14 tetor 1927, në mjediset e Café Passage, ai u qëllua me armë.

Autori i atentatit ishte Alqiviadh Bebi, një student shqiptar nga Elbasani.

Ceno Beu u qëllua dhe ndërroi jetë si pasojë e plagëve.

Ishte vetëm 32 vjeç.

Bebi nuk u largua nga vendi i ngjarjes. Ai u dorëzua te policia dhe u arrestua.

Gjatë marrjes në pyetje, ai dha një deklaratë me përmbajtje të fortë politike, duke pretenduar se e kishte vrarë Ceno Kryeziun sepse e konsideronte atë të afërt me Serbinë dhe se, sipas tij, po përpiqej ta afronte Shqipërinë me Jugosllavinë.
Por kjo deklaratë nuk e mbylli çështjen.
Përkundrazi, ajo e bëri atentatin edhe më misterioz.

Kush e kishte urdhëruar vrasjen?

Kjo është pyetja që vazhdon ta shoqërojë historinë e Ceno Bej Kryeziut.

Ka pasur disa versione.

Një prej tyre e lidh atentatin me kundërshtarët politikë të Zogut dhe emigracionin anti-zogist.
Një tjetër version ka hedhur dyshime mbi qarqe jugosllave.

Një hipotezë tjetër e ka lidhur atentatin me interesat italiane dhe luftën për ndikim në Shqipëri.
Ndërsa në literaturën historike është përmendur edhe mundësia e konflikteve personale apo familjare.

Dokumentet e kohës tregojnë se çështja u hetua dhe u trajtua edhe në nivel diplomatik.

Megjithatë, përgjegjësia e saktë për organizimin e atentatit nuk është vendosur përfundimisht.

Misteri më i madh: vrasja e vrasësit
Pjesa më misterioze e gjithë ngjarjes erdhi pas atentatit.

Alqiviadh Bebi u arrestua dhe pritej të përballej me drejtësinë.

Por ai nuk arriti të dëshmonte gjatë një procesi normal gjyqësor.

Në sallën e gjyqit në Pragë, Bebi u qëllua për vdekje nga Zijah Vushtria, një shqiptar nga Kosova, i cili në disa burime përshkruhet si person i lidhur më herët me Ceno Kryeziun.

Kështu, brenda një kohe të shkurtër ndodhën dy vrasje:

Ceno Bej Kryeziu vritet në Pragë.

Vrasësi i tij, Alqiviadh Bebi, vritet më pas në Pragë.
Dhe bashkë me vdekjen e Bebit humbi edhe një dëshmitar kyç që mund të jepte më shumë informacion mbi motivet dhe njerëzit që mund të qëndronin pas atentatit.

Pikërisht kjo e ka bërë çështjen një prej mistereve më të mëdha politike të Shqipërisë së viteve 1920.

A kishte gisht Ahmet Zogu?

Kjo është pyetja më e ndjeshme.

Ceno Kryeziu ishte kunati i Ahmet Zogut. Për më tepër, ai kishte qenë ministër i tij dhe një figurë e rëndësishme e pushtetit.

Por njëkohësisht, marrëdhëniet politike mes tyre kishin kaluar nëpër periudha të ndërlikuara, sidomos për shkak të çështjes jugosllave.

Për këtë arsye, ndër vite është ngritur edhe teoria se eliminimi i Ceno Kryeziut mund të ketë qenë i lidhur me konfliktet e brendshme të pushtetit.
Por nuk ka bazë të mjaftueshme për ta paraqitur si fakt të provuar se Zogu urdhëroi vrasjen.

Përkundrazi, dëshmitë historike tregojnë se Zogu publikisht e përjetoi rëndë vdekjen e kunatit të tij dhe më pas u kujdes për djalin e Cenos, Tatin.

Kjo nuk e zgjidh misterin, por tregon se çështja nuk mund të trajtohet thjesht me një përfundim të prerë.

Ceno Bej Kryeziu – figurë mes Kosovës, Shqipërisë dhe Jugosllavisë

Ceno Kryeziu mbetet një figurë që nuk mund të kuptohet pa marrë parasysh pozitën e Kosovës dhe Shqipërisë në fillim të shekullit XX.

Ai ishte:

një prej figurave të fuqishme të familjes Kryeziu të Gjakovës;

politikan shqiptar;

ministër i Punëve të Brendshme;

diplomat shqiptar;

kunat i Ahmet Zogut;

figurë e lidhur politikisht me zhvillimet në Jugosllavi;

pjesëmarrës në përplasjet me kundërshtarët e Zogut;

dhe në fund, viktimë e një atentati politik në Pragë.

Vdekja e tij nuk ishte thjesht një vrasje individuale.

Ajo ndodhi në një kohë kur për Shqipërinë përplaseshin interesa të mëdha: Jugosllavia, Italia, Zogu, emigracioni politik shqiptar dhe grupime të ndryshme brenda vetë elitës shqiptare.

Një histori që ende lë pyetje

Kush e urdhëroi Alqiviadh Bebin?

A veproi ai i vetëm?

A ishte atentati një akt individual apo pjesë e një komploti politik?

Pse u vra Bebi para se të mund të jepte një dëshmi të plotë?

Kush ishte realisht Zijah Vushtria dhe përse ndërhyri në sallën e gjyqit?

Dhe mbi të gjitha:

A ishte vrasja e Ceno Bej Kryeziut një hakmarrje politike, një përplasje mes shërbimeve dhe interesave të huaja, apo një konflikt brenda vetë politikës shqiptare?

Përgjigjja përfundimtare nuk është gjetur.

Ajo që mbetet është një prej historive më të errëta të politikës shqiptare të viteve 1920:

një politikan nga Gjakova, kunat i Ahmet Zogut, diplomat i Shqipërisë, i vrarë në zemër të Pragës në moshën vetëm 32-vjeçare dhe një atentator që nuk jetoi për ta treguar deri në fund historinë e tij.